Ο ιερός ναός του Αγίου Δημητρίου, πολιούχου της Θεσσαλονίκης, βρίσκεται στο κέντρο της πόλης, επί της οδού Αγίου Δημητρίου, πάνω από την αρχαία Αγορά και αποτελεί αδιαμφισβήτητα το σημαντικότερο παλαιοχριστιανικό μνημείο της, τόσο για θρησκευτικούς, όσο και για ιστορικούς λόγους. Η παλαιοχριστιανική βασιλική κτίστηκε στον χώρο, όπου κατά τη ρωμαϊκή περίοδο υπήρχε συγκρότημα δημοσίων λουτρών. Σύμφωνα με την παράδοση στις θέρμες αυτές φυλακίστηκε και μαρτύρησε με λογχισμό ο άγιος Δημήτριος, ο οποίος θεωρήθηκε από τη ρωμαϊκή διοίκηση υπεύθυνος για την ήττα του παλαιστή Λυαίου από το μαθητή του Δημήτριου, Νέστορα. Στο σημείο αυτό, μετά το Διάταγμα του Μεδιολάνου περί ανεξιθρησκίας το έτος 313, κτίστηκε πάνω από τον τάφο του αγίου ένας μικρός ναός («οικίσκος»). Σύντομα πιστοί από όλα τα μέρη του κράτους κατέφθαναν για να προσευχηθούν στον τάφο του Αγίου και να θεραπευθούν από βαριές ασθένειες. Μεταξύ των προσκυνητών ήταν και ο έπαρχος του Ιλλυρικού Λεόντιος, ο οποίος αφού θεραπεύθηκε και από ευγνωμοσύνη προς τον Άγιο Δημήτριο έκτισε στη θέση του «οικίσκου» μεγάλη τρίκλιτη βασιλική , που κάηκε στα 626-634. Η κρύπτη αποτελεί τον πυρήνα της πολύχρονης λατρείας του Αγίου όπου στις μικρές δεξαμενές έτρεχε κατά την παράδοση , το “μύρο” του που προσφερόταν στους πιστούς σε μικρά πήλινα αγγεία. Εκεί μεταφέρθηκε ο τάφος του αγίου από τις θέρμες και τοποθετήθηκε σε κιβώριο στο μεσαίο κλίτος. επιγραφή που βρίσκεται στο παρεκκλήσι. Το σκήνωμα του άγιου το αφαίρεσαν οι Νορμανδοί κατά την άλωση της πόλης το 1185 για να βρεθεί τελικά στο μοναστήρι του Σαν Λορέντζο ιν Κάμπο της Β. Ιταλίας . Η κάρα και το μέρος των λειψάνων του Αγίου επιστράφηκαν το 1978 και τοποθετήθηκαν στο δυτικό κλίτος σε αργυρή λειψανοθήκη κάτω από ομοίωμα του παλιού κιβωρίου - έργου του γλυπτικού οίκου Φιλιππότη από την Τήνο. Στην κρύπτη του Αγίου Δημητρίου κάτω από το Άγιο Βήμα διατηρείται το ρωμαϊκό λουτρό όπου κατά την παράδοση μαρτύρησε ο Άγιος . Η είσοδος στην κρύπτη γίνεται με σκάλα από το ανατολικό τμήμα του νότιου κλίτους . Ο μικρός “οικίσκος” με τη διάτρητη κόγχη χτίστηκε στο χώρο του μαρτυρίου του Άγιου . Το ιερότερο όμως τμήμα της κρύπτης είναι η ημικυκλική δεξαμενή αγιάσματος , με τις μαρμάρινες κολόνες που βρίσκεται ακριβώς κάτω από το Άγιο Βήμα . Από την κεντρική κόγχη έτρεχε το περίφημο άγιο μύρο το οποίο έπαιρναν σε μικρά φιαλίδια οι προσκυνητές ως τα χρόνια της Τουρκοκρατίας , όταν η εκκλησία μετατράπηκε σε τζαμί. Στην κρύπτη λειτουργεί μουσειακή έκθεση με δείγματα τέχνης από τη γλυπτική διακόσμηση του ναού κατά τις διάφορες φάσεις της ιστορίας του . Εκτίθενται τμήματα του μαρμάρινου κιβωρίου που περιέκλειε τη λάρνακα του Αγίου Δημητρίου , θωράκια του 6ου-7ου αι., Σχέδια και πολλές φωτογραφίες του ναού. Αρχιτεκτονικά, ο ναός του Αγίου Δημητρίου ανήκει στον τύπο της πεντάκλιτης βασιλικής με εγκάρσιο κλίτος και υπερώα (γυναικωνίτη). Για την κατασκευή της βασιλικής χρησιμοποιήθηκαν διαφόρων τύπων κιονόκρανα του 5ου και 6ου αιώνα, πολλά από τα οποία σήμερα είναι σύγχρονα αντίγραφα, όπως και το σημερινό τέμπλο. Στο μνημείο ξεχωρίζουν οι εννέα αναθηματικοί ψηφιδωτοί πίνακες (τάματα), οι οποίοι βρίσκονται στους πεσσούς (τετράγωνοι κίονες) του ιερού Βήματος και στον δυτικό τοίχο και χρονολογούνται τον 6ο και 7ο αιώνα. Σώζονται επίσης τοιχογραφίες διαφόρων εποχών στους πεσσούς και τον νότιο τοίχο. Οι τοιχογραφίες του Ιερού Βήματος είναι σύγχρονες. Η εκκλησία του Αγίου Δημητρίου διασώζει πολλά κιονόκρανα από τη βασιλική του 5ου αιώνα , ενώ τμήμα από την πολύχρωμη ορθομαρμάρωση του 5ου αιώνα (κάλυψη των τοίχων με μαρμάρινες πλάκες) σώζεται στο κεντρικό τμήμα του νάρθηκα . Από τα πολλά ψηφιδωτά αφιερώματα των πιστών στον Άγιο , διασώθηκαν από την πυρκαγιά του 1917 ελάχιστα που χρονολογούνται από τον 5ο ως τον 9ο αιώνα. Στο δυτικό τοίχο βρίσκονται τα ψηφιδωτά του 5ου αιώνα με τον Άγιο Δημήτριο σε στάση δέησης και τον άγγελο να σαλπίζει . Στο ΝΑ πεσσό , κοντά στο Άγιο Βήμα , εικονίζεται στη μια πλευρά ο Άγιος Δημήτριος ανάμεσα σε έναν επίσκοπο και σε έναν έπαρχο. Η επιγραφή της παράστασης με τα τρία πρόσωπα αναφέρεται στην πολιορκία της πόλης από τους Σλάβους στις αρχές του 7ου αιώνα και στη σωτηρία της που αποδώθηκε στον πολιούχο. Άλλος ψηφιδωτός πίνακας , στην ανατολική πλευρά του πεσσού , εικονίζει τον Άγιο Δημήτριο με έναν διάκονο. Τα δύο ψηφιδωτά φιλοτεχνήθηκαν τον 7ο αιώνα . Στην τρίτη πλευρά του ίδιου πεσσού εικονίζεται και ο Άγιος Στέργιος σε στάση δέησης . Στο ΒΑ πεσσό σώθηκαν άλλα τρία ψηφιδωτά με παραστάσεις του Αγίου Δημητρίου με δύο παιδιά , ενός δεόμενου και της Παναγίας με τον Άγιο Θεόδωρο. Από την πλούσια τοιχογράφηση του ναού στους πεσσούς και το βόρειο και νότιο τοίχο , έχουν σωθεί μόνο δύο σημαντικές παραστάσεις. Στο νότιο τοίχο βρίσκεται η “ιστορική” τοιχογραφία που εικονίζει μέσα σε πλήθος τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό Β΄ με την ακολουθία του. Χρονολογείται στις αρχές του 8ου αιώνα . Η άλλη , στον πρώτο δυτικό πεσσό , εικονίζει τον αρχιεπίσκοπο Θεσσαλονίκης Γρηγόριο τον Παλαμά με τον αυτοκράτορα Ιωάννη Στ΄ Καντακουζηνό που έγινε μοναχός με το όνομα Ιωάσαφ. Αριστερά , στην αρχή του κεντρικού κλίτους , σώζεται ο τάφος του Λουκά Σπαντούνη, πλούσιου άρχοντα της Θεσσαλονίκης που θάφτηκε στην εκκλησία το 1481, στον πρώτο αιώνα της οθωμανικής κατοχής της πόλης και λίγο πριν μετατραπεί η εκκλησία σε τζαμί (1493). Το παρεκκλήσι του Άγιου Ευθύμιου , μια μικρή τρίκλιτη βασιλική , είναι ενσωματωμένο στη ΝΑ πλευρά του ναού του Αγίου Δημητρίου. Έχει θαυμάσια δείγματα παλαιολόγεια ζωγραφικής , σε καλή κατάσταση , που εντυπωσιάζουν για το ύφος των μορφών , τη χρήση του χρώματος και τη ζωγραφική δεινότητα. Η τοιχογράφηση έγινε το 1303 και αποδίδεται στο μεγάλο ζωγράφο Μανουήλ Πανσέληνο και το εργαστήριό του , που εργάστηκε και στο Πρωτάτο στις Καρυές του Αγίου Όρους , με τις τοιχογραφίες του οποίου συγγενεύει το αγιογραφικό σύνολο του Αγίου Ευθυμίου. Ο ναός αποτέλεσε σε όλη τη βυζαντινή περίοδο σημαντικό προσκυνηματικό κέντρο και ο άγιος Δημήτριος αναδείχθηκε σε προστάτη άγιο των Βαλκανίων. Το έτος 1493, μετά την κατάκτηση της Θεσσαλονίκης από τους Τούρκους, ο ναός μετατράπηκε σε τζαμί (Kasimiye Camii). Η χριστιανική λατρεία περιορίστηκε τότε σε ένα μικρό χώρο στα βορειοδυτικά του ναού, όπου έγινε κενοτάφιο του αγίου. Επανήλθε στους χριστιανούς το έτος 1912, μετά την απελευθέρωσης πόλης. Στη μεγάλη όμως πυρκαγιά του έτους 1917 ο ναός καταστράφηκε στο μεγαλύτερο μέρος του. Η αναστήλωση ολοκληρώθηκε το έτος 1949.

Ωράριο λειτουργίας: Κάθε μέρα 06:00 - 20:00

Οδηγίες: Δεν επιτρέπεται η είσοδος σε όσους φορούν βερμούδες, κοντά παντελόνια και αμάνικα.

Διεύθυνση: Αγίου Δημητρίου 83, 54633 Θεσσαλονίκη

Επικοινωνία: +30 2310 270008 , +30 2310 260915

Ιστοσελίδα: www.agdimitriosthes.gr

Κάτω από την εκκλησία του Αγίου Δημητρίου βρίσκεται η κρύπτη που σύμφωνα με την παράδοση ο πολιούχος της Θεσσαλονίκης, μαρτύρησε. Η είσοδος της κρύπτης βρίσκεται δίπλα από τον δεξιό πεσσό του ιερού βήματος του ναού του Αγίου Δημητρίου και οδηγεί στο χώρο εκείνο που σύμφωνα με την παράδοση φυλακίσθηκε, μαρτύρησε και τάφηκε ο Άγιος Δημήτριος.Πρόκειται για το ανατολικό τμήμα του μεγάλου ρωμαϊκού λουτρού που βρισκόταν κοντά στην αγορά και το στάδιο για την εξυπηρέτηση των αθλητών. Ο Άγιος Δημήτριος, ο θαυματουργός προστάτης της Θεσσαλονίκης, τιμήθηκε αμέσως μετά την καθιέρωση του χριστιανισμού. Στον Ναό του, από την ίδρυσή του (μέσα του 5ου αι.), τρεις ήταν οι κύριοι χώροι τιμής του: το σταυρόσχημο Εγκαίνιο στο ιερό του Ναού, το εξαγωνικό Κιβώριο στο κεντρικό κλίτος και η Κρύπτη με την κρήνη. Η Κρύπτη του Ναού του Αγίου Δημητρίου στη Θεσσαλονίκη αναφέρεται στο σύμπλεγμα στοών και διαδρόμων, οι οποίοι υποβαστάζονται από ισχυρούς στύλους κάτω από το Ιερό Βήμα και αποτελούσε το ανατολικό τμήμα του Ρωμαϊκού λουτρού. Στη ρωμαϊκή περίοδο ο χώρος ήταν ισόγειο και το λουτρό στο σημείο αυτό διώροφο, λόγω της κλίσης του εδάφους. Στην τελευταία ρωμαϊκή φάση το κτίσμα είχε στο κέντρο κρήνη με πέντε κόγχες, που πλαισιώνονταν από στοές. Τον 5ο αι. μετά την ίδρυση του πρώτου μεγάλου Ναού το ισόγειο διαμέρισμα των λουτρών ενσωματώνεται στον ήδη υπάρχοντα χώρο ως χώρος του Μαρτυρίου και Κρύπτη. Αρχικά στην Κρύπτη οι πιστοί Θεσσαλονικείς τιμούσαν τον Άγιο μέσῳ του αγιάσματος, που ελάμβαναν από την κρήνη στην οποία έρρεε από πηγάδι που σώζεται μέχρι και σήμερα βόρεια του Ιερού. Μετά τον 10ο αι. η κρήνη συνδέεται με το Μύρο που συνέλεγαν οι πιστοί από τις δεξαμενές της με διάφορα αγγεία, πήλινα, γυάλινα ή μεταλλικά. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν τα «κουτρούβια», μολύβδινα μικρά δοχεία στο σχήμα παλαιοχριστιανικών ευλογιών. Το Μύρο το φύλαγαν και σε περίοπτα φυλακτά ή κιβωτίδια από πολύτιμα μέταλλα, που επέτρεπαν τη μεταφορά του σε μακρινές χώρες. Η εξάπλωση που είχαν τα αντικείμενα αυτά στον χριστιανικό κόσμο υπήρξε μεγάλη, γεγονός που φανερώνει τη διάδοση της τιμής του Αγίου. Στον χώρο της Κρύπτης υπάρχει και Παρεκκλήσιο με διάτρητο άνοιγμα στην ανατολική κόγχη του. Στους παλαιοχριστιανικούς χρόνους επικοινωνούσε με την κρήνη του αγιάσματος, αλλά και με το ιερό του Ναού. Πιθανότατα είναι και ο τόπος όπου ακριβώς εμαρτύρησε ο Άγιος. Στο κεντρικό μέρος της Κρύπτης, στον ημικυκλικό χώρο της αψίδος και σε μικρή απόσταση από τον ρωμαϊκό τοίχο με τις πέντε κόγχες προσετέθη διάδρομος με ημικυκλικό Κιβώριο, που φράσσεται με θωράκια με σταυρούς επάνω σε χαμηλή και ανάγλυφη βάση, η οποία έφτανε αρχικώς μέχρι των εκατέρωθεν αρχαίων τοίχων της αψίδος, αποκλείοντας έτσι ολόκληρο τον τοίχο με τις κόγχες. Η βάση αυτή στον νότιο διάδρομο διακόπτεται σε μικρή απόσταση από τον τοίχο της αψίδος. Πιθανώς υπήρχε εκεί αρχικώς πύλη, διότι στο άκρον της βάσης παρατηρείται τριγωνική λάξευση. Το Κιβώριο αποτελεί και τον χώρο όπου έρρεε το αγίασμα και το μύρο, το οποίο εξήρχετο, όπως αναφέρεται στις ιστορικές πηγές και τους εγκωμιαστικούς λόγους προς τιμήν του Μεγαλομάρτυρος, από τις πληγές του παναγίου σώματός του. Αυτό αποδεικνύεται και από τις σωληνώσεις και τους υδαταγωγούς που διακλαδίζονται δεξιά και αριστερά στις δεξαμενές, οι οποίες διέρχονται κάτω από το ιερό του Ναού, ξεκινώντας από το φρέαρ και καταλήγοντας στη μικρή μαρμάρινη φιάλη, η βάση της οποίας φαίνεται ακόμη έμπροσθεν του Κιβωρίου. Το Κιβώριο αποτελείται από επτά κιονίσκους, που βαστάζουν υψηλομέτωπα ανάγλυφα μαρμάρινα τόξα. Εκατέρωθεν της δεξαμενής του Κιβωρίου προστέθηκαν θωράκια, ώστε να δημιουργηθούν τρεις κλειστοί χώροι, όπως βρέθηκαν κατά την αποχωμάτωση της Κρύπτης. Οι ιδιαίτερες συνθήκες του χώρου δεν επέτρεπαν την προέκταση του ναού προς ανατολάς, με αποτέλεσμα ο τάφος του Αγίου να μην μπορεί να συμπέσει εντός του κυρίως Ναού, της μεγάλης βασιλικής του Λεοντίου, αλλά εντός του Ιερού Βήματος, κάτω από την Αγία Τράπεζα. Πιθανότατα για λόγους λειτουργικότητας του χώρου, για να εξυπηρετούνται οι ανάγκες των πιστών που ήθελαν να προσκυνούν τον τάφο του Μάρτυρος και ένεκα της αρχαίας παράδοσης της ανατολικής Εκκλησίας σε παρόμοιες περιπτώσεις, όπως συνέβη με τον τάφο του Αποστόλου Βαρνάβα της Κύπρου και του Αγίου Βαβύλα, ο οποίος μεταφέρθηκε από την Αντιόχεια στη Δάφνη, ο τάφος του Αγίου Δημητρίου μεταφέρθηκε στον νέο Ναό προς το κέντρο, εντός αργυράς λάρνακος, εις το αργυρούν Κιβώριον, το οποίοευρίσκετο «πρὸς τοῖς λαοῖς πλευροῖς». Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας η Κρύπτη καταχώνεται και ξαναβρίσκεται μετά την πυρκαγιά του 1917, οπότε και ακολουθεί η αναστήλωση της.

Ωράριο λειτουργίας: Δευτέρα - Τετάρτη - Πέμπτη 8:00 - 15:00, Παρασκευή 9:00 - 13:30 & 19:00 - 22:00 (τελείται Λειτουργία), Σάββατο - Κυριακή 7:30 - 14:30, Τρίτη κλειστά

Οδηγίες: Δεν επιτρέπεται η είσοδος σε όσους φορούν βερμούδες, κοντά παντελόνια και αμάνικα.

Διεύθυνση: Αγίου Δημητρίου 83, 54633 Θεσσαλονίκη

Επικοινωνία: +30 2310 270008 , +30 2310 260915

Ιστοσελίδα: www.agdimitriosthes.gr

Λίγα χιλιόμετρα έξω από τη Θεσσαλονίκη, στο χωριό Σουρωτή, βρίσκεται το Ιερό Ησυχαστήριο του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου, όπου είναι θαμμένος ο Άγιος Παΐσιος ο Αγιορείτης (1924–1994). Ο Άγιος Παΐσιος υπήρξε μία από τις πιο φωτεινές και σεβαστές μορφές της σύγχρονης Ορθοδοξίας, γνωστός για την ταπείνωση, τη σοφία και τις πνευματικές του συμβουλές που προσέλκυαν πλήθη πιστών. Ο τάφος του βρίσκεται στο κοιμητήριο της μονής και έχει γίνει τόπος προσκυνήματος για χιλιάδες ανθρώπους από όλο τον κόσμο, οι οποίοι έρχονται να ανάψουν ένα κερί, να προσευχηθούν και να ζητήσουν τη μεσιτεία του Αγίου. Το Ησυχαστήριο είναι επίσης γνωστό για την αυστηρή μοναστική του τάξη, τη φιλοξενία των μοναχών και τη ζεστή ατμόσφαιρα προσευχής που δημιουργεί. Ο χώρος είναι ιδιαίτερα ήσυχος και κατανυκτικός, ενώ το μοναστήρι διαθέτει επίσης παρεκκλήσια και εκδοτικό οίκο με βιβλία και έργα του Αγίου Παϊσίου. Η εμπειρία της επίσκεψης συνδυάζει την πνευματική αναζήτηση με την επαφή με την απλότητα της ορθόδοξης μοναστικής ζωής.

Απόσταση από Θεσσαλονίκη: περίπου 30 χιλιόμετρα (30–40 λεπτά οδήγηση).